Fason Üretim Yönetimi: ERP’de Stok, İş Emri, Rota, Maliyet ve Tedarikçi Kurgusu
Fason yönetiminin zor tarafı üretimin dışarıda yapılması değildir. Malzeme, yarı mamul, sorumluluk, kalite, termin ve maliyet şirket sınırının dışına çıktığında kontrol zincirinin kopmamasıdır. Bu rehber, fasonu tek bir satınalma veya üretim senaryosu gibi değil; farklı sektörlerde karşılaşılan başlıca ERP modelleme biçimleriyle ele alır.
Malzeme sizin, ama deponuzda değil. İş emri sizin, ama tezgâh sizin değil. Termin sizin, ama kapasite doğrudan sizin kontrolünüzde değil. ERP kurgusunun görevi bu dört gerçeği aynı belge ve izlenebilirlik zincirinde tutmaktır.
İçindekiler
- Fason yönetimi neden tek bir süreç değildir?
- ERP’de karşılaşılan 13 ana fason modeli
- Aynı kod mu, farklı kod mu, ara WIP kodu mu?
- Rota içindeki fason operasyon nasıl kurgulanmalı?
- Fasoncuya giden malzeme stoktan gerçekten çıkar mı?
- Satınalma, hizmet faturası ve iş emri maliyeti nasıl bağlanmalı?
- Malzemeyi kim tedarik ediyor? Dört temel besleme modeli
- Fasoncudan fasoncuya ve fasoncudan müşteriye doğrudan sevk
- Kalite, fire, hurda, yan ürün ve fazla/eksik tüketim
- Lot, parti ve seri numarası izlenebilirliği
- MRP, kapasite ve termin planlamasında fason
- Fasoncu mutabakatı ve yönetim KPI’ları
- Sektörlere göre fasonun biçimi değişir, kontrol mantığı değişmez
- ERP fason tasarımı için kontrol listesi
Fason yönetimi neden tek bir süreç değildir?
Fason üretim; satınalma, üretim, stok, lojistik, kalite, maliyet ve tedarikçi yönetiminin kesişimindedir. Bazı işletmelerde tedarikçi yalnızca bir operasyonu yapar; bazılarında ürünü tamamen kendi malzemesiyle üretir. Bazı senaryolarda şirket kendi hammaddesini fasoncuya gönderir, bazılarında ikinci bir tedarikçi malzemeyi doğrudan fasoncuya sevk eder. Bu nedenle 'fason modülü' aramak yerine önce fiziksel ve finansal akışı sınıflandırmak gerekir.
Temel ayrım
Önce şu soruları cevaplayın: Malzeme kimin? Fiziksel stok nerede? Fason öncesi ve sonrası malzeme kodu aynı mı? İş üretim rotasının bir operasyonu mu, yoksa ayrı satın alınan bir ürün/hizmet mi? Fatura hangi iş emri, operasyon, ürün, proje veya partiye maliyetlenecek?
ERP’de karşılaşılan 13 ana fason modeli
| Model | Fiziksel akış | ERP’de temel kurgu | Kritik kontrol |
|---|---|---|---|
| 1. Tam fason / anahtar teslim | Tedarikçi kendi malzemesini alır, ürünü üretip teslim eder. | Fason ürün satınalma kalemi + gerekiyorsa fason BOM/reçete; şirket malzemesi sevki yoktur. | Teslimat, kalite, termin ve satınalma maliyeti. |
| 2. Şirket malzemeli fason – farklı çıktı kodu | Hammadde/yarı mamul fasoncuya gider, işlenmiş farklı kod geri gelir. | Fasoncu stoğu + giden bileşen tüketimi + gelen yarı mamul/ürün girişi. | Giden-gelen miktar, dönüşüm oranı, fire ve lot bağı. |
| 3. Şirket malzemeli fason – aynı kod | Aynı parça kaplama, ısıl işlem, boya, kalibrasyon gibi işlem görüp geri gelir. | Aynı malzeme/seri korunabilir; operasyon, kalite durumu veya değer katmanı değişir. | Aynı stok kodunda işlenmiş/işlenmemiş parçaların karışmaması. |
| 4. Rota içi dış operasyon | İş emrindeki WIP, rota üzerindeki belirli operasyonda tedarikçiye çıkar ve sonraki operasyona döner. | Rota operasyonu dış kaynak/tedarikçi iş merkezi olarak tanımlanır; satınalma hizmeti iş emrine bağlanır. | Önceki operasyon tamamlanmadan sevk, dönüşte operasyon onayı ve sonraki operasyona geçiş. |
| 5. Hizmet satınalma + iş emrine maliyet | Malzeme hareketi üretim akışında ayrıca yürür; tedarikçi yalnız hizmet faturalar. | Hizmet PO/fatura üretim emri, operasyon veya maliyet nesnesine dağıtılır. | Hizmet maliyetinin doğru ürün/iş emri/operasyona yüklenmesi. |
| 6. Stoksuz / işçilik ağırlıklı fason | Tedarikçi ekipman veya işçilik sağlar; malzeme fiziksel olarak şirket sahasında kalabilir. | Hizmet kalemi + kapasite/operasyon kaydı; stok transferi olmayabilir. | Gerçekleşen süre/miktar ve hizmet kabulü. |
| 7. Karma malzeme sahipliği | Bazı bileşenleri şirket verir, bazılarını fasoncu tedarik eder. | Şirket bileşenleri fasoncu stoğunda izlenir; tedarikçi bileşenleri satınalma fiyatının parçasıdır. | Hangi girdinin kime ait olduğunun ve maliyete nasıl girdiğinin ayrılması. |
| 8. Malzemenin başka tedarikçiden doğrudan fasoncuya gitmesi | Şirket malzemeyi satın alır ama kendi deposuna almadan fasoncu adresine yönlendirir. | Doğrudan tedarik / dropship-to-subcontractor + fasoncuya ait stok görünümü. | Mülkiyet, mal kabul, kalite ve faturanın fiziksel teslimattan ayrıştırılması. |
| 9. Ardışık / çok seviyeli fason | Birinci fasoncu işlemi bitirip parçayı şirkete döndürmeden ikinci fasoncuya yollar. | Birden fazla dış operasyon veya çok seviyeli fason zinciri; tedarikçiden tedarikçiye transfer. | Fiziksel stok şirket deposuna hiç uğramasa da sahiplik ve WIP zincirinin korunması. |
| 10. Fasoncudan müşteriye doğrudan sevk | Fasoncu bitmiş ürünü şirket deposu yerine son müşteriye gönderir. | Fason satınalma + dropship teslimat + satış siparişi bağlantısı. | Müşteri sevki, gelir belgesi, kalite ve şirket stoğuna sanal/fiziksel giriş ayrımı. |
| 11. Tamir / rework / MRO fasonu | Serili veya değerli parça onarım, revizyon, kaplama ya da yeniden işleme için çıkar ve aynı kimlikle döner. | Seri numarası korunur; bakım/iş emri + dış hizmet + kalite kontrol. | Gönderilen seri ile dönen seri, değişen parçalar ve servis maliyeti. |
| 12. Bedelli/ücretli verilen bileşen | Şirket bileşeni fasoncuya ücretsiz vermek yerine bedelli satar veya mahsuplaştırır. | Malzeme satışı/borçlandırma ile fason mamul satınalmasının finansal mutabakatı birlikte yürütülür. | Mülkiyet geçişi, fiyat farkı ve mahsuplaşma. |
| 13. Toll manufacturing / proses fasonu | Şirket ana girdiyi verir; fasoncu karışım, öğütme, kaplama, paketleme vb. dönüşüm hizmeti uygular. | Reçete/BOM + lot/parti + verim/yield + hizmet maliyeti + yan ürün/fire dengesi. | Kütle dengesi, randıman, lot soyağacı ve fasoncuda kalan bakiye. |
Model
1. Tam fason / anahtar teslim
Fiziksel akış
Tedarikçi kendi malzemesini alır, ürünü üretip teslim eder.
ERP’de temel kurgu
Fason ürün satınalma kalemi + gerekiyorsa fason BOM/reçete; şirket malzemesi sevki yoktur.
Kritik kontrol
Teslimat, kalite, termin ve satınalma maliyeti.
Model
2. Şirket malzemeli fason – farklı çıktı kodu
Fiziksel akış
Hammadde/yarı mamul fasoncuya gider, işlenmiş farklı kod geri gelir.
ERP’de temel kurgu
Fasoncu stoğu + giden bileşen tüketimi + gelen yarı mamul/ürün girişi.
Kritik kontrol
Giden-gelen miktar, dönüşüm oranı, fire ve lot bağı.
Model
3. Şirket malzemeli fason – aynı kod
Fiziksel akış
Aynı parça kaplama, ısıl işlem, boya, kalibrasyon gibi işlem görüp geri gelir.
ERP’de temel kurgu
Aynı malzeme/seri korunabilir; operasyon, kalite durumu veya değer katmanı değişir.
Kritik kontrol
Aynı stok kodunda işlenmiş/işlenmemiş parçaların karışmaması.
Model
4. Rota içi dış operasyon
Fiziksel akış
İş emrindeki WIP, rota üzerindeki belirli operasyonda tedarikçiye çıkar ve sonraki operasyona döner.
ERP’de temel kurgu
Rota operasyonu dış kaynak/tedarikçi iş merkezi olarak tanımlanır; satınalma hizmeti iş emrine bağlanır.
Kritik kontrol
Önceki operasyon tamamlanmadan sevk, dönüşte operasyon onayı ve sonraki operasyona geçiş.
Model
5. Hizmet satınalma + iş emrine maliyet
Fiziksel akış
Malzeme hareketi üretim akışında ayrıca yürür; tedarikçi yalnız hizmet faturalar.
ERP’de temel kurgu
Hizmet PO/fatura üretim emri, operasyon veya maliyet nesnesine dağıtılır.
Kritik kontrol
Hizmet maliyetinin doğru ürün/iş emri/operasyona yüklenmesi.
Model
6. Stoksuz / işçilik ağırlıklı fason
Fiziksel akış
Tedarikçi ekipman veya işçilik sağlar; malzeme fiziksel olarak şirket sahasında kalabilir.
ERP’de temel kurgu
Hizmet kalemi + kapasite/operasyon kaydı; stok transferi olmayabilir.
Kritik kontrol
Gerçekleşen süre/miktar ve hizmet kabulü.
Model
7. Karma malzeme sahipliği
Fiziksel akış
Bazı bileşenleri şirket verir, bazılarını fasoncu tedarik eder.
ERP’de temel kurgu
Şirket bileşenleri fasoncu stoğunda izlenir; tedarikçi bileşenleri satınalma fiyatının parçasıdır.
Kritik kontrol
Hangi girdinin kime ait olduğunun ve maliyete nasıl girdiğinin ayrılması.
Model
8. Malzemenin başka tedarikçiden doğrudan fasoncuya gitmesi
Fiziksel akış
Şirket malzemeyi satın alır ama kendi deposuna almadan fasoncu adresine yönlendirir.
ERP’de temel kurgu
Doğrudan tedarik / dropship-to-subcontractor + fasoncuya ait stok görünümü.
Kritik kontrol
Mülkiyet, mal kabul, kalite ve faturanın fiziksel teslimattan ayrıştırılması.
Model
9. Ardışık / çok seviyeli fason
Fiziksel akış
Birinci fasoncu işlemi bitirip parçayı şirkete döndürmeden ikinci fasoncuya yollar.
ERP’de temel kurgu
Birden fazla dış operasyon veya çok seviyeli fason zinciri; tedarikçiden tedarikçiye transfer.
Kritik kontrol
Fiziksel stok şirket deposuna hiç uğramasa da sahiplik ve WIP zincirinin korunması.
Model
10. Fasoncudan müşteriye doğrudan sevk
Fiziksel akış
Fasoncu bitmiş ürünü şirket deposu yerine son müşteriye gönderir.
ERP’de temel kurgu
Fason satınalma + dropship teslimat + satış siparişi bağlantısı.
Kritik kontrol
Müşteri sevki, gelir belgesi, kalite ve şirket stoğuna sanal/fiziksel giriş ayrımı.
Model
11. Tamir / rework / MRO fasonu
Fiziksel akış
Serili veya değerli parça onarım, revizyon, kaplama ya da yeniden işleme için çıkar ve aynı kimlikle döner.
ERP’de temel kurgu
Seri numarası korunur; bakım/iş emri + dış hizmet + kalite kontrol.
Kritik kontrol
Gönderilen seri ile dönen seri, değişen parçalar ve servis maliyeti.
Model
12. Bedelli/ücretli verilen bileşen
Fiziksel akış
Şirket bileşeni fasoncuya ücretsiz vermek yerine bedelli satar veya mahsuplaştırır.
ERP’de temel kurgu
Malzeme satışı/borçlandırma ile fason mamul satınalmasının finansal mutabakatı birlikte yürütülür.
Kritik kontrol
Mülkiyet geçişi, fiyat farkı ve mahsuplaşma.
Model
13. Toll manufacturing / proses fasonu
Fiziksel akış
Şirket ana girdiyi verir; fasoncu karışım, öğütme, kaplama, paketleme vb. dönüşüm hizmeti uygular.
ERP’de temel kurgu
Reçete/BOM + lot/parti + verim/yield + hizmet maliyeti + yan ürün/fire dengesi.
Kritik kontrol
Kütle dengesi, randıman, lot soyağacı ve fasoncuda kalan bakiye.
Bu tipoloji; SAP'in subcontracting stock yaklaşımı, Oracle'ın outside processing ve ardışık dış operasyon modelleri, Microsoft Dynamics 365'in rota operasyonu/hizmet satınalma yaklaşımı, IFS outside operation ve Odoo'nun basic/resupply/dropship subcontracting akışları gibi farklı ERP ürünlerindeki resmi modellerin ortak iş mantığı genelleştirilerek oluşturulmuştur.
Aynı kod mu, farklı kod mu, ara WIP kodu mu?
Fason tasarımında en kritik kararlardan biri, fason öncesi ve sonrası malzemenin ERP'de aynı stok koduyla mı yoksa farklı kodlarla mı temsil edileceğidir. Bu karar yalnız kart açma kolaylığıyla değil; kalite, değerleme, planlama ve izlenebilirlik ihtiyacıyla verilmelidir.
| Yaklaşım | Ne zaman uygundur? | Avantaj | Risk |
|---|---|---|---|
| Aynı kod | Parçanın temel kimliği değişmiyor; ör. kaplama, kalibrasyon, ısıl işlem. | Kod çoğalmasını önler, seri kimliği korunur. | İşlenmiş ve işlenmemiş stok ayrımı ek statü/lokasyon/kalite kontrolü yoksa karışabilir. |
| Farklı giden/gelen kod | Fason işlem sonucunda fiziksel, ticari veya planlama açısından yeni bir yarı mamul oluşuyor. | Stok, MRP, maliyet ve kalite durumu nettir. | Gereksiz kullanılırsa kart/BOM/rota karmaşıklığı yaratır. |
| Ara WIP / fason kodu | ERP'nin rota içindeki dışarıdaki yarı mamulü stokta ayrı temsil etmesi gerekiyorsa. | Fasoncudaki fiziksel yarı mamul görünür olur. | Sadece sistem kısıtı nedeniyle açılırsa kod patlaması ve bakım yükü yaratabilir. |
| Yan ürün / hurda kodu | Fason işlemde geri kazanılabilir metal, ambalaj, posa, talaş vb. geri dönüyorsa. | Kütle ve değer dengesi kurulabilir. | Yan ürün kaydı yoksa gerçek tüketim ve maliyet sapar. |
Yaklaşım
Aynı kod
Ne zaman uygundur?
Parçanın temel kimliği değişmiyor; ör. kaplama, kalibrasyon, ısıl işlem.
Avantaj
Kod çoğalmasını önler, seri kimliği korunur.
Risk
İşlenmiş ve işlenmemiş stok ayrımı ek statü/lokasyon/kalite kontrolü yoksa karışabilir.
Yaklaşım
Farklı giden/gelen kod
Ne zaman uygundur?
Fason işlem sonucunda fiziksel, ticari veya planlama açısından yeni bir yarı mamul oluşuyor.
Avantaj
Stok, MRP, maliyet ve kalite durumu nettir.
Risk
Gereksiz kullanılırsa kart/BOM/rota karmaşıklığı yaratır.
Yaklaşım
Ara WIP / fason kodu
Ne zaman uygundur?
ERP'nin rota içindeki dışarıdaki yarı mamulü stokta ayrı temsil etmesi gerekiyorsa.
Avantaj
Fasoncudaki fiziksel yarı mamul görünür olur.
Risk
Sadece sistem kısıtı nedeniyle açılırsa kod patlaması ve bakım yükü yaratabilir.
Yaklaşım
Yan ürün / hurda kodu
Ne zaman uygundur?
Fason işlemde geri kazanılabilir metal, ambalaj, posa, talaş vb. geri dönüyorsa.
Avantaj
Kütle ve değer dengesi kurulabilir.
Risk
Yan ürün kaydı yoksa gerçek tüketim ve maliyet sapar.
Saha kuralı
Kod değişikliği ancak yeni bir yönetim ihtiyacı yaratıyorsa anlamlıdır. 'Fasona gitti' diye otomatik yeni kod açmak da, işlem sonrası fiziksel/kalite durumu değiştiği halde aynı kodda ısrar etmek de hatalı olabilir.
Rota içindeki fason operasyon nasıl kurgulanmalı?
Bir parçanın şirket içinde başlayan üretim rotasının ortasında dışarı çıkıp geri dönmesi, ürün fasonundan farklıdır. Burada satın alınan şey çoğunlukla ürünün kendisi değil, belirli bir operasyonun hizmetidir. İş emri ana omurga olarak kalır; fason operasyon bu emrin dış kaynaklı bir adımıdır.
Rota içi fason operasyon akışı
- 1
İş emri açılır
BOM/reçete ve rota ile üretim ihtiyacı oluşur.
- 2
Önceki operasyon tamamlanır
Fasona gidecek WIP veya yarı mamul miktarı netleşir.
- 3
Fason satınalma ihtiyacı oluşur
Hizmet veya dış operasyon için talep/sipariş iş emriyle ilişkilendirilir.
- 4
Malzeme fasoncuya sevk edilir
Şirket mülkiyetindeki stok fiziksel olarak tedarikçi lokasyonuna taşınır.
- 5
Fason operasyon gerçekleştirilir
Miktar, süre, fire ve kalite sonucu kaydedilir.
- 6
Geri dönüş / operasyon onayı
Gelen yarı mamul depoya ya da doğrudan sonraki operasyona alınır.
- 7
Hizmet faturası maliyetlenir
Fason bedeli doğru iş emri/operasyon/ürüne dağıtılır.
- 8
Sonraki operasyon devam eder
Fason adımı tamamlanmadan üretimin ilerlememesi sağlanır.
Bazı ERP'lerde dış operasyonun çıktısı ayrı bir stoklu hizmet/yarı mamul kalemiyle temsil edilir; bazılarında WIP fiziksel stok kartına dönüşmeden rota üzerinde izlenir. Tasarım kararı, sistemin teknik kabiliyetinden önce işletmenin izlenebilirlik ve maliyet ihtiyacına göre verilmelidir.
Fasoncuya giden malzeme stoktan gerçekten çıkar mı?
Fiziksel lokasyon değişikliği ile mülkiyet değişikliği aynı şey değildir. Şirketin ücretsiz verdiği bileşen fasoncuya gönderildiğinde malzeme çoğu senaryoda ekonomik olarak şirket varlığı olmaya devam eder. Bu nedenle ERP'de 'fasoncuda bulunan şirket stoğu' görünürlüğü gerekir.
- Fasoncu bazında şirket malzemesi bakiyesi görülebilmeli.
- Aynı fasoncunun birden fazla lokasyonu varsa fiziksel yer ayrıştırılabilmeli.
- Giden malzeme doğrudan tüketilmemeli; tüketim gerçekleşen üretim/teslimatla ilişkilendirilmeli.
- Kullanılmayan malzeme iadesi ile fazla tüketim birbirinden ayrılmalı.
- Kalite kontroldeki, bloke ve serbest fason stoğu gerektiğinde ayrı izlenmeli.
- Fasoncuda aylarca kalan atıl malzeme yaşlandırma raporuyla görünür olmalı.
- Fiziksel sayım/mutabakat farkı kayıt altına alınmalı ve onaysız maliyet sapmasına dönüşmemeli.
Mutabakat denklemi
Gönderilen miktar = gerçekleşen tüketim + iade edilen kullanılmamış miktar + onaylı fire/hurda/yan ürün + fasoncuda kalan bakiye ± kayıt düzeltmeleri. Bu denklem kurulmadan 'fason siparişi kapandı' demek stok kontrolünün tamamlandığı anlamına gelmez.
Satınalma, hizmet faturası ve iş emri maliyeti nasıl bağlanmalı?
Fason bedelinin ticari belgesi çoğu zaman satınalma siparişi ve tedarikçi faturasıdır; operasyonel maliyet nesnesi ise üretim emri, operasyon, proje, parti veya seri olabilir. Sağlıklı ERP kurgusu bu iki dünyayı bağlar.
| Fiyatlama | Örnek kullanım | Maliyet dağıtımında dikkat |
|---|---|---|
| Parça başı | Kaplama, dikim, montaj, paketleme | İyi miktar mı toplam işlem gören miktar mı fiyat tabanı olacak? |
| Saat başı | Uzman işlem, kaynak, bakım, özel makine | Gerçekleşen süre ile fatura süresi mutabık mı? |
| Kg / metre / m² | Boya, galvaniz, tekstil, yüzey işlem | Giriş ölçüsü ile çıkış ölçüsü ve fire etkisi. |
| Lot / parti başı | Isıl işlem, fırın, boya banyosu | Minimum lot ücretinin ürünlere dağıtım anahtarı. |
| Sabit hizmet bedeli | Kalıp, setup, kalite, nakliye dahil anlaşma | Sabit maliyetin miktara veya iş emrine dağıtımı. |
| Kademeli / anlaşmalı fiyat | Hacme göre fason fiyatı | Sipariş fiyatı, teslimat miktarı ve fatura farkları. |
Fiyatlama
Parça başı
Örnek kullanım
Kaplama, dikim, montaj, paketleme
Maliyet dağıtımında dikkat
İyi miktar mı toplam işlem gören miktar mı fiyat tabanı olacak?
Fiyatlama
Saat başı
Örnek kullanım
Uzman işlem, kaynak, bakım, özel makine
Maliyet dağıtımında dikkat
Gerçekleşen süre ile fatura süresi mutabık mı?
Fiyatlama
Kg / metre / m²
Örnek kullanım
Boya, galvaniz, tekstil, yüzey işlem
Maliyet dağıtımında dikkat
Giriş ölçüsü ile çıkış ölçüsü ve fire etkisi.
Fiyatlama
Lot / parti başı
Örnek kullanım
Isıl işlem, fırın, boya banyosu
Maliyet dağıtımında dikkat
Minimum lot ücretinin ürünlere dağıtım anahtarı.
Fiyatlama
Sabit hizmet bedeli
Örnek kullanım
Kalıp, setup, kalite, nakliye dahil anlaşma
Maliyet dağıtımında dikkat
Sabit maliyetin miktara veya iş emrine dağıtımı.
Fiyatlama
Kademeli / anlaşmalı fiyat
Örnek kullanım
Hacme göre fason fiyatı
Maliyet dağıtımında dikkat
Sipariş fiyatı, teslimat miktarı ve fatura farkları.
Hizmet faturası doğrudan genel gider hesabına atılıp üretimle bağı koparılırsa ürün gerçek maliyeti bozulur. Fason maliyeti mümkün olduğunca kaynak belge üzerinden iş emri/operasyon/ürün/proje boyutuna taşınmalıdır. Lojistik, kalite kontrol veya özel ambalaj gibi dolaylı maliyetler de gerekiyorsa ayrı maliyet bileşeni olarak görünür tutulmalıdır.
Malzemeyi kim tedarik ediyor? Dört temel besleme modeli
| Besleme modeli | Akış | ERP açısından fark |
|---|---|---|
| Fasoncu kendi alır | Şirket yalnız bitmiş/yarı mamul ürünü satın alır. | Şirket stoğundan bileşen çıkışı yok; fiyat içinde malzeme + hizmet vardır. |
| Şirket depodan gönderir | Bileşen şirketten fasoncuya transfer edilir. | Fasoncu stoğu ve gerçekleşen tüketim izlenir. |
| İkinci tedarikçi doğrudan fasoncuya gönderir | Satın alınan bileşen şirket deposuna uğramaz. | Mülkiyet ve mal kabul şirket kayıtlarında; ship-to fasoncu lokasyonudur. |
| Karma model | Bazı bileşenler şirketten, bazıları fasoncudan gelir. | BOM/reçete ve maliyet bileşenlerinde sahiplik ayrımı gerekir. |
Besleme modeli
Fasoncu kendi alır
Akış
Şirket yalnız bitmiş/yarı mamul ürünü satın alır.
ERP açısından fark
Şirket stoğundan bileşen çıkışı yok; fiyat içinde malzeme + hizmet vardır.
Besleme modeli
Şirket depodan gönderir
Akış
Bileşen şirketten fasoncuya transfer edilir.
ERP açısından fark
Fasoncu stoğu ve gerçekleşen tüketim izlenir.
Besleme modeli
İkinci tedarikçi doğrudan fasoncuya gönderir
Akış
Satın alınan bileşen şirket deposuna uğramaz.
ERP açısından fark
Mülkiyet ve mal kabul şirket kayıtlarında; ship-to fasoncu lokasyonudur.
Besleme modeli
Karma model
Akış
Bazı bileşenler şirketten, bazıları fasoncudan gelir.
ERP açısından fark
BOM/reçete ve maliyet bileşenlerinde sahiplik ayrımı gerekir.
Malzeme kaynağı aynı ürün için dönemsel olarak değişebiliyorsa ERP tasarımı bu varyasyonu da taşımalıdır. Aksi halde planlama bir senaryoya göre çalışırken satınalma ve stok başka bir senaryoyu fiilen yürütür.
Fasoncudan fasoncuya ve fasoncudan müşteriye doğrudan sevk
Her fason akışının şirket deposuna geri dönmesi gerekmez. Özellikle kaplama → ısıl işlem → boya gibi ardışık dış operasyonlarda ilk tedarikçinin çıktısının doğrudan ikinci tedarikçiye gitmesi lojistik olarak daha doğrudur. Benzer şekilde bitmiş ürün bazı sözleşmelerde fasoncudan doğrudan müşteriye sevk edilebilir.
Ardışık fason örneği
- 1
Şirket
Yarı mamulü Fasoncu A'ya sevk eder.
- 2
Fasoncu A
İlk dış operasyonu tamamlar; şirket adına stok/WIP görünür kalır.
- 3
A → B doğrudan sevk
Malzeme şirket deposuna fiziksel giriş yapmadan ikinci fasoncuya geçer.
- 4
Fasoncu B
İkinci operasyonu tamamlar.
- 5
Şirket veya müşteri
Son ürün tanımlı hedefe teslim edilir.
ERP tasarım ilkesi
Fiziksel malzeme şirket tesisine uğramadığı için sahte bir depo giriş-çıkış zinciri üretmek yerine, gerçek ship-to / ship-from lokasyonlarını ve mülkiyet akışını modellemek daha sağlıklıdır.
Kalite, fire, hurda, yan ürün ve fazla/eksik tüketim
Fason teslimatında yalnız gelen iyi miktara bakmak süreç kontrolü için yeterli değildir. Planlanan bileşen tüketimi ile gerçekleşen tüketim farklı olabilir; kullanılmayan malzeme geri dönebilir, onaylı fire oluşabilir veya yan ürün/hurda geri kazanılabilir. ERP bu farkları normal tüketimden ayırmalıdır.
- İyi miktar, red miktarı, rework miktarı ve hurda miktarı ayrı tutulmalı.
- Planlanan tüketim ile gerçekleşen tüketim farkı sonradan düzeltilebilmeli.
- Fazla tüketim tedarikçi hatası mı, proses normali mi, şirket reçetesi mi? Neden kodu tutulmalı.
- Eksik tüketimde kalan malzeme fasoncu stoğuna geri dönmeli veya fiziksel iadesi kaydedilmeli.
- Yan ürün ve geri kazanılabilir hurda maliyet azaltıcı unsur olarak gerekirse stoğa alınmalı.
- Kalite kabulünden önce gelen ürünün serbest kullanılabilir stoğa karışması engellenmeli.
- Red edilen ürün için yeniden fason, iade, tamir veya hurda kararı belge zincirine bağlanmalı.
SAP resmi dokümantasyonu subcontracting'de fazla/eksik bileşen tüketimi için subsequent adjustment ve yan ürün girişleri gibi ayrı düzeltme akışları tanımlar. Bu, fason mutabakatının yalnız standart reçete tüketiminden ibaret olmadığını gösteren iyi bir genel örnektir.
Lot, parti ve seri numarası izlenebilirliği
Fason süreçte izlenebilirlik zincirinin kopması özellikle gıda, otomotiv, savunma, medikal, metal ve elektronik sektörlerinde ciddi risktir. Giden lot/seri ile gelen lot/seri arasında dönüşüm ilişkisi kurulmalıdır.
| Senaryo | İzlenebilirlik beklentisi |
|---|---|
| Aynı serili parça geri dönüyor | Seri numarası korunur; yapılan dış operasyon ve kalite sonucu seri geçmişine eklenir. |
| Bir lot birden fazla lota bölünüyor | Parent-child lot ilişkisi ve dağıtılan miktarlar tutulur. |
| Birden fazla lot birleşiyor | Gelen lotun hangi giriş lotlarından beslendiği soyağacında görünür olmalı. |
| Fasoncu lot numarası kullanıyor | Tedarikçi lotu ile şirket içi lotun çapraz referansı saklanmalı. |
| Proses fasonunda verim değişiyor | Girdi lot miktarı, çıktı lot miktarı, fire ve yan ürün birlikte izlenmeli. |
Senaryo
Aynı serili parça geri dönüyor
İzlenebilirlik beklentisi
Seri numarası korunur; yapılan dış operasyon ve kalite sonucu seri geçmişine eklenir.
Senaryo
Bir lot birden fazla lota bölünüyor
İzlenebilirlik beklentisi
Parent-child lot ilişkisi ve dağıtılan miktarlar tutulur.
Senaryo
Birden fazla lot birleşiyor
İzlenebilirlik beklentisi
Gelen lotun hangi giriş lotlarından beslendiği soyağacında görünür olmalı.
Senaryo
Fasoncu lot numarası kullanıyor
İzlenebilirlik beklentisi
Tedarikçi lotu ile şirket içi lotun çapraz referansı saklanmalı.
Senaryo
Proses fasonunda verim değişiyor
İzlenebilirlik beklentisi
Girdi lot miktarı, çıktı lot miktarı, fire ve yan ürün birlikte izlenmeli.
MRP, kapasite ve termin planlamasında fason
Fason sipariş açmak termin planlamak değildir. ERP'nin malzeme ihtiyacını fasoncu lokasyonunda zamanında oluşturması, tedarikçinin lead time'ını ve taşıma sürelerini hesaba katması gerekir. Dış operasyon kapasitesi tamamen görünmez bırakılırsa üretim planı teorik olarak doğru, sahada imkânsız hale gelebilir.
- Fason operasyonun planlanan lead time'ı rota ve MRP'ye girmeli.
- Malzemenin fasoncuya ulaşma süresi ile işlem süresi ayrı düşünülmeli.
- Tedarikçi kapasite taahhüdü veya haftalık limit varsa planlamada görünür olmalı.
- Fasoncuya verilecek bileşen ihtiyaçları şirket içi tüketim ihtiyaçlarından ayrıştırılabilmeli.
- Önceki operasyon gecikirse fason satınalma ve sevk tarihi yeniden planlanmalı.
- Kısmi teslimat ve kısmi operasyon tamamlama desteklenmeli.
- Alternatif fasoncu varsa fiyat, kalite, kapasite ve termin kararının hangi kuralla verileceği tanımlanmalı.
Fasoncu mutabakatı ve yönetim KPI’ları
Fason yönetimi yalnız belge kapatma işi değildir. Yönetim, hangi tedarikçide ne kadar şirket varlığı bulunduğunu, ne kadar süredir beklediğini ve hangi fasoncunun kalite/termin/maliyet sapması yarattığını görebilmelidir.
| KPI / kontrol | Ne gösterir? |
|---|---|
| Fasoncuda şirket stoğu | Tedarikçi bazında bize ait hammadde, yarı mamul ve yan ürün bakiyesi. |
| Fason stok yaşlandırma | Uzun süredir fasoncuda bekleyen veya unutulan malzeme. |
| OTIF / zamanında ve tam teslim | Termin güvenilirliği. |
| Fason çevrim süresi | Sevkten kullanılabilir geri dönüşe kadar geçen süre. |
| Planlanan-gerçekleşen tüketim farkı | Reçete/yield/tüketim sapması. |
| Fire ve red oranı | Kalite ve proses kaybı. |
| Rework oranı | İlk seferde doğru üretim başarısı. |
| PO-fatura fiyat farkı | Ticari mutabakat ve maliyet sapması. |
| Açık fason WIP | İş emri bazında dışarıda kalan yarı mamul. |
| Fasoncu kapasite uyumu | Taahhüt edilen ve gerçekleşen üretim miktarı/süresi. |
KPI / kontrol
Fasoncuda şirket stoğu
Ne gösterir?
Tedarikçi bazında bize ait hammadde, yarı mamul ve yan ürün bakiyesi.
KPI / kontrol
Fason stok yaşlandırma
Ne gösterir?
Uzun süredir fasoncuda bekleyen veya unutulan malzeme.
KPI / kontrol
OTIF / zamanında ve tam teslim
Ne gösterir?
Termin güvenilirliği.
KPI / kontrol
Fason çevrim süresi
Ne gösterir?
Sevkten kullanılabilir geri dönüşe kadar geçen süre.
KPI / kontrol
Planlanan-gerçekleşen tüketim farkı
Ne gösterir?
Reçete/yield/tüketim sapması.
KPI / kontrol
Fire ve red oranı
Ne gösterir?
Kalite ve proses kaybı.
KPI / kontrol
Rework oranı
Ne gösterir?
İlk seferde doğru üretim başarısı.
KPI / kontrol
PO-fatura fiyat farkı
Ne gösterir?
Ticari mutabakat ve maliyet sapması.
KPI / kontrol
Açık fason WIP
Ne gösterir?
İş emri bazında dışarıda kalan yarı mamul.
KPI / kontrol
Fasoncu kapasite uyumu
Ne gösterir?
Taahhüt edilen ve gerçekleşen üretim miktarı/süresi.
Sektörlere göre fasonun biçimi değişir, kontrol mantığı değişmez
| Sektör | Yaygın fason örnekleri | Öne çıkan ERP ihtiyacı |
|---|---|---|
| Makine / metal | Lazer, torna, taşlama, ısıl işlem, galvaniz, boya, kaplama | Rota dış operasyonu, seri/lot, WIP, kg/adet fiyatlama. |
| Otomotiv yan sanayi | Kaplama, pres, kaynak, işleme, montaj | PPAP/kalite, lot-seri soyağacı, termin ve red/rework. |
| Tekstil / hazır giyim | Kesim, dikim, boya, baskı, yıkama, ütü | Parti/renk lotu, metraj/kg/adet, fire ve fasoncu bakiyesi. |
| Plastik | Enjeksiyon, ekstrüzyon, baskı, montaj | Kalıp varlığı, hammadde besleme, fire ve çevrim. |
| Gıda | Öğütme, karışım, dolum, paketleme, özel üretim | Lot, raf ömrü, kütle dengesi, kalite ve izlenebilirlik. |
| Elektronik | PCB dizgi, kablolama, test, montaj | Seri numarası, revizyon, komponent izlenebilirliği. |
| Mobilya | CNC, boya, döşeme, metal/parça üretimi | Sipariş/proje bağı, parça setleri ve termin. |
| Kimya / proses | Karışım, reaktör işlemi, dolum, kaplama | Batch, reçete, yield, yan ürün ve kalite sonucu. |
| Savunma / havacılık | Özel proses, NDT, kaplama, ısıl işlem | Seri/lot, sertifika, onaylı tedarikçi ve doküman izi. |
| Bakım / servis | Tamir, revizyon, kalibrasyon, yeniden işleme | Aynı seri kimliği, bakım emri ve servis maliyeti. |
Sektör
Makine / metal
Yaygın fason örnekleri
Lazer, torna, taşlama, ısıl işlem, galvaniz, boya, kaplama
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Rota dış operasyonu, seri/lot, WIP, kg/adet fiyatlama.
Sektör
Otomotiv yan sanayi
Yaygın fason örnekleri
Kaplama, pres, kaynak, işleme, montaj
Öne çıkan ERP ihtiyacı
PPAP/kalite, lot-seri soyağacı, termin ve red/rework.
Sektör
Tekstil / hazır giyim
Yaygın fason örnekleri
Kesim, dikim, boya, baskı, yıkama, ütü
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Parti/renk lotu, metraj/kg/adet, fire ve fasoncu bakiyesi.
Sektör
Plastik
Yaygın fason örnekleri
Enjeksiyon, ekstrüzyon, baskı, montaj
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Kalıp varlığı, hammadde besleme, fire ve çevrim.
Sektör
Gıda
Yaygın fason örnekleri
Öğütme, karışım, dolum, paketleme, özel üretim
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Lot, raf ömrü, kütle dengesi, kalite ve izlenebilirlik.
Sektör
Elektronik
Yaygın fason örnekleri
PCB dizgi, kablolama, test, montaj
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Seri numarası, revizyon, komponent izlenebilirliği.
Sektör
Mobilya
Yaygın fason örnekleri
CNC, boya, döşeme, metal/parça üretimi
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Sipariş/proje bağı, parça setleri ve termin.
Sektör
Kimya / proses
Yaygın fason örnekleri
Karışım, reaktör işlemi, dolum, kaplama
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Batch, reçete, yield, yan ürün ve kalite sonucu.
Sektör
Savunma / havacılık
Yaygın fason örnekleri
Özel proses, NDT, kaplama, ısıl işlem
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Seri/lot, sertifika, onaylı tedarikçi ve doküman izi.
Sektör
Bakım / servis
Yaygın fason örnekleri
Tamir, revizyon, kalibrasyon, yeniden işleme
Öne çıkan ERP ihtiyacı
Aynı seri kimliği, bakım emri ve servis maliyeti.
ERP fason tasarımı için kontrol listesi
- Fason senaryosunu önce 13 modelden hangisine/hangilerine girdiğiyle sınıflandırdık mı?
- Malzeme sahipliği ile fiziksel lokasyonu ayrı tanımladık mı?
- Giden ve gelen ürün için aynı kod/farklı kod/WIP kodu kararının gerekçesi net mi?
- BOM/reçete hangi bileşenlerin şirkete, hangilerinin fasoncuya ait olduğunu gösteriyor mu?
- Rota içi dış operasyon ise satınalma belgesi iş emri ve operasyonla bağlı mı?
- Giden bileşen tüketimi gerçek fason teslimatıyla ilişkilendiriliyor mu?
- Kısmi sevk, kısmi teslimat, fazla/eksik tüketim ve iade senaryoları test edildi mi?
- Fire, hurda, yan ürün ve rework ayrı hareketler olarak izleniyor mu?
- Lot/seri genealogisi fason adımında kopuyor mu?
- Hizmet faturası doğru ürün/iş emri/operasyon/proje maliyetine dağılıyor mu?
- Fasoncudan fasoncuya ve fasoncudan müşteriye doğrudan sevk gerekiyorsa fiziksel akış ERP'ye doğru yansıyor mu?
- Fasoncu bazında şirket stoğu ve yaşlandırma raporu alınabiliyor mu?
- MRP, lead time ve fasoncu kapasitesi gerçek takvimle uyumlu mu?
- Kalite kabulü olmadan ürünün serbest stoğa veya sonraki operasyona geçmesi engelleniyor mu?
- Fason siparişi kapanırken stok + tüketim + fire + iade + açık bakiye mutabakatı yapılıyor mu?
Son cümle
Fason sürecinde iyi ERP kurgusu, tedarikçiyi şirketin iç deposu veya iç iş merkezi gibi varsaymaz; şirket sınırının dışında kalan malzeme ve operasyonu, sahiplik ve sorumluluk sınırlarını bozmadan görünür hale getirir.
Fason üretim ve ERP hakkında sık sorulan sorular
- Fason üretim ile standart satınalma arasındaki fark nedir?
- Standart satınalmada çoğunlukla tedarikçiden bir ürün veya hizmet alınır. Fason senaryoda ise şirketin malzemesi, üretim emri, rota operasyonu veya izlenebilirlik zinciri tedarikçi sürecine taşınabilir. Bu nedenle stok ve üretim bağlantısı daha güçlüdür.
- Fasoncuya gönderilen malzeme stoktan düşmeli mi?
- Fiziksel olarak şirket deposundan çıkar ancak mülkiyet şirkette kalıyorsa doğrudan tüketilmiş sayılmaması gerekir. Fasoncuda bulunan şirket stoğu olarak ayrı izlenmesi daha doğru olur.
- Fason öncesi ve sonrası aynı stok kodu kullanılabilir mi?
- Evet. Parçanın temel kimliği değişmiyorsa aynı kod kullanılabilir. Ancak işlenmiş ve işlenmemiş durumların karışmasını önlemek için operasyon, lokasyon, kalite durumu veya seri geçmişi gibi ek kontroller gerekir.
- Fason hizmet faturası nereye maliyetlenmeli?
- Mümkün olduğunca ilgili üretim emri, rota operasyonu, ürün, proje veya partiye bağlanmalıdır. Genel gidere atmak ürün maliyetini ve proje kârlılığını bozabilir.
- Bir fasoncu işi bitirince malzemeyi doğrudan başka fasoncuya gönderebilir mi?
- Evet. Ardışık dış operasyonlarda fiziksel olarak şirkete dönmeden tedarikçiden tedarikçiye sevk mümkündür. ERP'nin bu gerçek fiziksel akışı ve şirket mülkiyetindeki WIP'i izleyebilmesi gerekir.
- Fason süreçte fire ve fazla tüketim nasıl yönetilmeli?
- Planlanan tüketim ile gerçekleşen tüketim ayrı tutulmalı; fazla/eksik tüketim, iade, fire, hurda ve yan ürün hareketleri nedenleriyle kaydedilmelidir. Fason siparişi kapanırken bunlar fasoncu bakiyesiyle mutabık olmalıdır.
İlgili sayfalar:
İlgili içerikler
İlgili kaynak
Kaynaklar ve checklistler
Bu konuyu somut bir checklist, karar notu veya indirilebilir materyalle derinleştirmek için kaynaklar yüzeyine geçin.
Devam et →Temas
Bu konu aktif bir ihtiyaçsa konuşalım
Okuduğunuz konu bugünkü proje, sponsor kararı veya hazırlık baskısıyla örtüşüyorsa doğrudan temas kurabilirsiniz.
Devam et →Çerçeve
ERP çerçevesine geri dönün
Tek bir başlıktan daha geniş ERP resmine, sponsor gündemine ve delivery hattına geçmek için ERP yüzeyi doğru noktadır.
Devam et →