Stok Rezervasyonu, Tahsis ve ATP: ERP’de Kullanılabilir Stok Nasıl Yönetilir?
Depoda bir malzemenin bulunması, o malzemenin her talep için kullanılabilir olduğu anlamına gelmez. Kalite bekleyen, bloke edilmiş, başka bir satış siparişine ayrılmış, projeye tahsis edilmiş, üretim emrine hazırlanmış veya güvenlik stoğu olarak korunmuş miktarlar aynı fiziksel stok içinde bulunabilir. İyi ERP kurgusu 'kaç adet var?' sorusundan önce 'hangi miktar, hangi talep için, hangi tarihte gerçekten kullanılabilir?' sorusunu cevaplar.
Fiziksel stok ≠ serbest stok ≠ kullanılabilir stok ≠ rezerve stok ≠ tahsis edilmiş stok ≠ ATP. Bu kavramlar birbirine karıştığında stok var görünürken sevkiyat veya üretim yine durabilir.
İçindekiler
- Önce kavramları ayıralım: eldeki stok, kullanılabilir stok, rezervasyon, tahsis ve ATP
- Depoda 100 adet varsa gerçekten kaç adet kullanılabilir?
- Rezervasyon ile tahsis arasındaki fark
- Hard reservation mı, soft allocation mı?
- Rezervasyon ne zaman oluşmalı?
- Satış siparişlerinde stok ayırma ve termin verme
- Üretim emrine malzeme rezervasyonu nasıl çalışmalı?
- Proje, müşteri ve siparişe özel stok
- Lot ve seri numarası rezervasyona ne zaman dahil edilmeli?
- Kalite, bloke stok ve fasoncudaki stok kullanılabilir sayılır mı?
- ATP nedir ve tarih bazında nasıl düşünülmeli?
- ATP, projected available balance ve CTP aynı şey değildir
- Stok yetmiyorsa kim önce alacak? Allocation ve öncelik kuralları
- Kısmi karşılama, backorder ve yeniden tahsis
- Rezervasyon, toplama emri ve fiziksel stok hareketi farklı şeylerdir
- Rezervasyon MRP’yi nasıl etkilemeli?
- ERP’de rezervasyon veri modeli nasıl düşünülmeli?
- Rezervasyon yaşlandırma ve otomatik çözme
- Yönetim için hangi KPI’lar izlenmeli?
- ERP stok rezervasyonu tasarımı için kontrol listesi
Önce kavramları ayıralım: eldeki stok, kullanılabilir stok, rezervasyon, tahsis ve ATP
| Kavram | Ne anlatır? | Tipik soru |
|---|---|---|
| Fiziksel / on-hand stok | ERP’de fiziksel olarak mevcut görünen toplam miktar. | Depoda kaç adet var? |
| Serbest stok | Kalite/bloke gibi kullanım engeli olmayan miktar. | Kullanıma açık kaç adet var? |
| Kullanılabilir stok | Şirket politikasına göre gerçekten yeni talebe verilebilecek miktar. | Şimdi yeni bir talebe ne kadar ayırabilirim? |
| Rezervasyon | Belirli bir ihtiyacın stoktan pay istemesi veya stokla ilişkilendirilmesi. | Bu talep için miktar ayırdım mı? |
| Tahsis / allocation | Bir talep, müşteri, proje veya kanal için stok hakkının ayrılması. | Bu stok kimin kullanımına ait? |
| Hard reservation | Belirli depo/lot/seri gibi fiziksel stok biriminin kilitlenmesi. | Tam olarak hangi stok bu talebe ait? |
| Soft allocation | Miktar seviyesinde hak ayrılır; fiziksel lot/bin daha sonra seçilir. | 40 adet hakkı var ama hangi lot henüz belli değil mi? |
| ATP / Available-to-Promise | Mevcut ve gelecekteki arz-talep planına göre henüz taahhüt edilmemiş miktar. | 30 Eylül için müşteriye kaç adet söz verebilirim? |
| CTP / Capable-to-Promise | Stok yanında üretim/tedarik kapasitesini de dikkate alan söz verme yaklaşımı. | Stok yetmiyorsa üreterek/tedarik ederek hangi tarihe söz verebilirim? |
Kavram
Fiziksel / on-hand stok
Ne anlatır?
ERP’de fiziksel olarak mevcut görünen toplam miktar.
Tipik soru
Depoda kaç adet var?
Kavram
Serbest stok
Ne anlatır?
Kalite/bloke gibi kullanım engeli olmayan miktar.
Tipik soru
Kullanıma açık kaç adet var?
Kavram
Kullanılabilir stok
Ne anlatır?
Şirket politikasına göre gerçekten yeni talebe verilebilecek miktar.
Tipik soru
Şimdi yeni bir talebe ne kadar ayırabilirim?
Kavram
Rezervasyon
Ne anlatır?
Belirli bir ihtiyacın stoktan pay istemesi veya stokla ilişkilendirilmesi.
Tipik soru
Bu talep için miktar ayırdım mı?
Kavram
Tahsis / allocation
Ne anlatır?
Bir talep, müşteri, proje veya kanal için stok hakkının ayrılması.
Tipik soru
Bu stok kimin kullanımına ait?
Kavram
Hard reservation
Ne anlatır?
Belirli depo/lot/seri gibi fiziksel stok biriminin kilitlenmesi.
Tipik soru
Tam olarak hangi stok bu talebe ait?
Kavram
Soft allocation
Ne anlatır?
Miktar seviyesinde hak ayrılır; fiziksel lot/bin daha sonra seçilir.
Tipik soru
40 adet hakkı var ama hangi lot henüz belli değil mi?
Kavram
ATP / Available-to-Promise
Ne anlatır?
Mevcut ve gelecekteki arz-talep planına göre henüz taahhüt edilmemiş miktar.
Tipik soru
30 Eylül için müşteriye kaç adet söz verebilirim?
Kavram
CTP / Capable-to-Promise
Ne anlatır?
Stok yanında üretim/tedarik kapasitesini de dikkate alan söz verme yaklaşımı.
Tipik soru
Stok yetmiyorsa üreterek/tedarik ederek hangi tarihe söz verebilirim?
Temel ayrım
Rezervasyon çoğu zaman mevcut stoğun veya belirli bir arzın talebe bağlanmasıdır. ATP ise tarih ekseninde henüz taahhüt edilmemiş arz kapasitesini sorgular. Aynı şey değildir.
Depoda 100 adet varsa gerçekten kaç adet kullanılabilir?
Kullanılabilir stok hesabı şirketin stok statüsü, rezervasyon ve güvenlik politikalarına göre değişir. Basit bir örnek, 'eldeki stok' ile 'yeni talebe açık stok' arasındaki farkı gösterir.
| Kalem | Miktar | Yeni talebe etkisi |
|---|---|---|
| Fiziksel stok | 100 | Başlangıç |
| Kalite kontrol bekleyen | −10 | Henüz kullanılamaz |
| Bloke / red stok | −5 | Kullanılamaz |
| Satış siparişine hard rezerve | −20 | Başka talebe verilemez |
| Belirli projeye tahsisli | −15 | Proje dışına açılamaz |
| Korunan güvenlik tamponu | −10 | Politikaya göre yeni talebe kapalı |
| Operasyonel serbest miktar | 40 | Yeni talep için değerlendirilebilir |
Kalem
Fiziksel stok
Miktar
100
Yeni talebe etkisi
Başlangıç
Kalem
Kalite kontrol bekleyen
Miktar
−10
Yeni talebe etkisi
Henüz kullanılamaz
Kalem
Bloke / red stok
Miktar
−5
Yeni talebe etkisi
Kullanılamaz
Kalem
Satış siparişine hard rezerve
Miktar
−20
Yeni talebe etkisi
Başka talebe verilemez
Kalem
Belirli projeye tahsisli
Miktar
−15
Yeni talebe etkisi
Proje dışına açılamaz
Kalem
Korunan güvenlik tamponu
Miktar
−10
Yeni talebe etkisi
Politikaya göre yeni talebe kapalı
Kalem
Operasyonel serbest miktar
Miktar
40
Yeni talebe etkisi
Yeni talep için değerlendirilebilir
Dikkat
Bu 40 adet ATP olmak zorunda değildir. Gelecekte teyitli girişler ve mevcut gelecek talepleri hesaba kattığınızda belirli bir tarih için söz verilebilir miktar farklı olabilir.
Rezervasyon ile tahsis arasındaki fark
Kuruluşlar bu terimleri farklı kullanabilir. İş kuralı açısından faydalı ayrım şudur: tahsis, bir stok hakkının kime ait olduğunu; rezervasyon ise bu hakkın belirli talep ve mümkünse belirli fiziksel stoğa nasıl bağlandığını anlatır.
| Senaryo | Tahsis | Rezervasyon |
|---|---|---|
| Proje stoğu | 100 adet yalnız Proje A kullanımına ayrılır. | Proje A içindeki WO-125 için 30 adet ayrıca rezerve edilir. |
| Müşteri özel stok | 50 adet Müşteri X için korunur. | SO-458 için 20 adet belirli miktar/lot rezerve edilir. |
| Satış kanalı | E-ticaret kanalına 200 adet kota ayrılır. | Sipariş geldiğinde 1 adet siparişe rezerve edilir. |
| Üretim | Belirli üretim hattına malzeme havuzu ayrılabilir. | İş emri bileşen ihtiyacına gerçek stok bağlanır. |
Senaryo
Proje stoğu
Tahsis
100 adet yalnız Proje A kullanımına ayrılır.
Rezervasyon
Proje A içindeki WO-125 için 30 adet ayrıca rezerve edilir.
Senaryo
Müşteri özel stok
Tahsis
50 adet Müşteri X için korunur.
Rezervasyon
SO-458 için 20 adet belirli miktar/lot rezerve edilir.
Senaryo
Satış kanalı
Tahsis
E-ticaret kanalına 200 adet kota ayrılır.
Rezervasyon
Sipariş geldiğinde 1 adet siparişe rezerve edilir.
Senaryo
Üretim
Tahsis
Belirli üretim hattına malzeme havuzu ayrılabilir.
Rezervasyon
İş emri bileşen ihtiyacına gerçek stok bağlanır.
ERP ürünlerinde reservation ve allocation terimlerinin adlandırması değişebilir. Tasarım sırasında terminolojiden önce iş kuralını yazmak daha güvenlidir: miktar hakkı mı ayrılıyor, yoksa belirli fiziksel stok mu bağlanıyor?
Hard reservation mı, soft allocation mı?
| Yaklaşım | Ne kilitlenir? | Ne zaman uygun? | Risk |
|---|---|---|---|
| Soft allocation | Miktar / arz hakkı | Sipariş erken, fiziksel toplama daha sonra yapılacaksa | Aynı fiziksel stok için yarışan talepler iyi önceliklendirilmezse sahada çatışma çıkabilir. |
| Depo seviyesinde rezervasyon | Belirli depo stoğu | Hangi depodan karşılanacağı belli, lot/bin henüz belli değilse | Depo içi optimizasyon korunur. |
| Lot bazlı hard reservation | Belirli parti/lot | Sertifika, SKT, renk, proje, müşteri şartı varsa | Lot değişikliği gerektiğinde manuel çözme gerekebilir. |
| Seri bazlı hard reservation | Tekil seri | Müşteri/proje özel makine, cihaz veya ekipmanda | Erken kilitleme operasyon esnekliğini azaltabilir. |
| Bin / HU / palet rezervasyonu | Fiziksel lojistik birim | Toplama hazırlığı veya sevk staging aşamasında | Çok erken yapılırsa depo hareket alanını kısıtlar. |
Yaklaşım
Soft allocation
Ne kilitlenir?
Miktar / arz hakkı
Ne zaman uygun?
Sipariş erken, fiziksel toplama daha sonra yapılacaksa
Risk
Aynı fiziksel stok için yarışan talepler iyi önceliklendirilmezse sahada çatışma çıkabilir.
Yaklaşım
Depo seviyesinde rezervasyon
Ne kilitlenir?
Belirli depo stoğu
Ne zaman uygun?
Hangi depodan karşılanacağı belli, lot/bin henüz belli değilse
Risk
Depo içi optimizasyon korunur.
Yaklaşım
Lot bazlı hard reservation
Ne kilitlenir?
Belirli parti/lot
Ne zaman uygun?
Sertifika, SKT, renk, proje, müşteri şartı varsa
Risk
Lot değişikliği gerektiğinde manuel çözme gerekebilir.
Yaklaşım
Seri bazlı hard reservation
Ne kilitlenir?
Tekil seri
Ne zaman uygun?
Müşteri/proje özel makine, cihaz veya ekipmanda
Risk
Erken kilitleme operasyon esnekliğini azaltabilir.
Yaklaşım
Bin / HU / palet rezervasyonu
Ne kilitlenir?
Fiziksel lojistik birim
Ne zaman uygun?
Toplama hazırlığı veya sevk staging aşamasında
Risk
Çok erken yapılırsa depo hareket alanını kısıtlar.
Pratik ilke
Sipariş alınırken mümkün olduğunca miktar hakkını; fiziksel toplama yaklaşırken gerçekten gerekli olan lot/seri/bin seviyesini bağlamak, çoğu operasyonda esneklik ile kontrol arasında daha iyi denge kurar.
Rezervasyon ne zaman oluşmalı?
Satış siparişinde tipik rezervasyon olgunlaşması
- 1
Talep oluşur
Teklif veya sipariş girilir; henüz stok kilitlenmeyebilir.
- 2
Sipariş teyidi
Miktar tahsisi veya soft allocation oluşabilir.
- 3
Termin yaklaşır
Depo ve gerekirse lot seçimi kesinleşir.
- 4
Toplama emri
Fiziksel bin/HU/palet seviyesinde hard reservation oluşabilir.
- 5
Sevk
Rezervasyon gerçek stok çıkışına dönüşür ve kapanır.
Her işletmede sipariş girişinde hard reservation yapmak doğru değildir. Uzun terminli siparişler aylarca stoğu kilitleyebilir. Öte yandan rezervasyonu çok geç yapmak da önemli müşterinin veya kritik üretimin stoğunu başka taleplere kaptırabilir. Zamanlama sipariş ufku, ürün bulunabilirliği ve iş önceliğine göre belirlenmelidir.
Satış siparişlerinde stok ayırma ve termin verme
- Sipariş kaydında stok kontrolü hangi seviyede yapılacak: şirket, tesis, depo, lot?
- Sipariş girildiğinde mi, onaylandığında mı, sevk tarihine yaklaşınca mı rezervasyon oluşacak?
- Kısmi karşılamaya izin var mı, yoksa sipariş satırı tam karşılanmadan rezervasyon yapılmayacak mı?
- Müşteri önceliği, sözleşme, kanal veya sipariş tipi rezervasyon önceliğini etkiliyor mu?
- Sipariş tarihi değişirse rezervasyon otomatik yeniden planlanıyor mu?
- İptal veya miktar düşüşünde stok anında serbest kalıyor mu?
- Sevk edilen miktar rezervasyonu düşürüyor, açık bakiye kalan miktarda korunuyor mu?
- Backorder durumunda mevcut stok başka siparişe aktarılabilir mi, kim onaylıyor?
Üretim emrine malzeme rezervasyonu nasıl çalışmalı?
Üretim emrinin reçete ihtiyacı ile fiziksel stok rezervasyonu aynı şey değildir. Reçete 'ne kadar malzeme gerekir?' sorusunu, rezervasyon ise 'bu ihtiyacı hangi kullanılabilir stoktan karşılayacağız?' sorusunu cevaplar.
Üretim rezervasyon akışı
- 1
İş emri ihtiyacı
BOM/reçete miktarı hesaplanır.
- 2
Kullanılabilirlik kontrolü
Serbest stok, kalite, proje ve diğer rezervasyonlar dikkate alınır.
- 3
Miktar ayrılır
İş emrine soft veya hard reservation oluşur.
- 4
Lot/seri seçilir
FEFO, FIFO, proje veya kalite kuralları uygulanır.
- 5
Staging / toplama
Malzeme üretim besleme alanına fiziksel olarak taşınabilir.
- 6
Sarf
Rezervasyon gerçek tüketime dönüşür.
- 7
Fark yönetimi
Eksik/fazla tüketim, iade ve kalan rezervasyon çözülür.
Çifte talep riski
MRP'de zaten iş emri veya bağımsız talep olarak bulunan ihtiyacı, rezervasyonu ayrı bir yeni talep gibi tekrar saymak talebi iki kez büyütebilir. Rezervasyon çoğunlukla mevcut talebin stokla eşleşmesidir; yeni talep yaratıp yaratmadığı tasarımda açık olmalıdır.
Proje, müşteri ve siparişe özel stok
Bazı stoklar fiziksel olarak aynı depoda dursa bile ekonomik veya sözleşmesel olarak başka taleplere açılamaz. Proje satınalması, müşteri tarafından finanse edilmiş malzeme, müşteri özel konfigürasyon, savunma/sertifika kısıtı veya konsinye şartları bu ayrımı gerektirebilir.
| Özel stok tipi | Temel kural | Serbest bırakma |
|---|---|---|
| Proje stoğu | Yalnız ilgili proje talebi tüketebilir. | Proje yöneticisi / yetkili kararına göre |
| Müşteri özel stok | Başka müşteriye satış yapılamaz. | Sözleşme veya müşteri onayı |
| Siparişe özel satınalma | Tedarik edilen arz belirli siparişe pegged/tahsisli. | Sipariş iptali sonrası yeniden değerlendirme |
| Kalite/sertifika özel stok | Yalnız şartı karşılayan taleplerde kullanılabilir. | Kalite kuralı değişmeden açılmaz |
| Konsinye stok | Fiziksel stok var; mülkiyet ve tüketim kuralı farklıdır. | Sözleşmedeki tüketim olayı |
Özel stok tipi
Proje stoğu
Temel kural
Yalnız ilgili proje talebi tüketebilir.
Serbest bırakma
Proje yöneticisi / yetkili kararına göre
Özel stok tipi
Müşteri özel stok
Temel kural
Başka müşteriye satış yapılamaz.
Serbest bırakma
Sözleşme veya müşteri onayı
Özel stok tipi
Siparişe özel satınalma
Temel kural
Tedarik edilen arz belirli siparişe pegged/tahsisli.
Serbest bırakma
Sipariş iptali sonrası yeniden değerlendirme
Özel stok tipi
Kalite/sertifika özel stok
Temel kural
Yalnız şartı karşılayan taleplerde kullanılabilir.
Serbest bırakma
Kalite kuralı değişmeden açılmaz
Özel stok tipi
Konsinye stok
Temel kural
Fiziksel stok var; mülkiyet ve tüketim kuralı farklıdır.
Serbest bırakma
Sözleşmedeki tüketim olayı
Lot ve seri numarası rezervasyona ne zaman dahil edilmeli?
Lot/seri takibi olan malzemelerde rezervasyon miktardan daha hassas olabilir. Ancak her sipariş girildiğinde lot kilitlemek gereksiz operasyon yükü yaratabilir. Lot seçiminin ticari/kalite şartı varsa erken, yalnız depo optimizasyonu için gerekiyorsa toplama aşamasında yapılması daha uygundur.
| Kısıt | Rezervasyon davranışı |
|---|---|
| SKT / minimum raf ömrü | Uygun lot havuzu filtrelenir; FEFO içinde müşteri şartı korunur. |
| Renk / kalite / grade | Sınıf özelliği uyumlu lotlar seçilir. |
| Tedarikçi / menşe sertifikası | Belirli lot grubu dışarıda bırakılır. |
| Proje lotu | Yalnız proje tahsisli lotlar kullanılabilir. |
| Tekil seri müşteriyle eşleşmiş | Seri bazlı hard reservation erken yapılabilir. |
| Standart stok | Lot seçimi mümkün olduğunca toplama aşamasına bırakılabilir. |
Kısıt
SKT / minimum raf ömrü
Rezervasyon davranışı
Uygun lot havuzu filtrelenir; FEFO içinde müşteri şartı korunur.
Kısıt
Renk / kalite / grade
Rezervasyon davranışı
Sınıf özelliği uyumlu lotlar seçilir.
Kısıt
Tedarikçi / menşe sertifikası
Rezervasyon davranışı
Belirli lot grubu dışarıda bırakılır.
Kısıt
Proje lotu
Rezervasyon davranışı
Yalnız proje tahsisli lotlar kullanılabilir.
Kısıt
Tekil seri müşteriyle eşleşmiş
Rezervasyon davranışı
Seri bazlı hard reservation erken yapılabilir.
Kısıt
Standart stok
Rezervasyon davranışı
Lot seçimi mümkün olduğunca toplama aşamasına bırakılabilir.
Kalite, bloke stok ve fasoncudaki stok kullanılabilir sayılır mı?
Fiziksel olarak mevcut olmak ile talebe açık olmak farklıdır. Kalite bekleyen veya bloke stok çoğu senaryoda ATP/kullanılabilir stok dışında tutulur. Fasoncudaki şirket stoğu ise fiziksel olarak şirket tesisinde değildir; ancak hangi üretim için kullanılacağı biliniyorsa planlama açısından özel arz olarak değerlendirilebilir.
- QC bekleyen stok iyimser ATP'ye otomatik katılacak mı, yalnız tahmini arz mı sayılacak?
- Bloke/red stok yeni talebe kesinlikle kapalı mı?
- Fasoncuda bulunan bileşen yalnız ilgili fason siparişine mi bağlı?
- Fason dönüş tarihi teyitli değilse gelecekteki arz olarak ne kadar güvenle kullanılacak?
- Transfer halindeki stok kaynak depoda mı, hedef depoda mı kullanılabilir sayılacak?
- Sayım veya inceleme altındaki stok geçici olarak rezervasyona kapatılacak mı?
ATP nedir ve tarih bazında nasıl düşünülmeli?
ATP, yalnız bugünkü serbest stok değildir. Belirli bir tarihe kadar kullanılabilir olacak arzdan, o tarihe kadar zaten taahhüt edilmiş talebin çıkarılmasıyla kalan söz verilebilir kapasiteyi anlamaya çalışır. ERP ürünlerinin formülleri ve bucket mantıkları değişebilir; aşağıdaki yaklaşım kavramsal karar modelidir.
Basitleştirilmiş kavramsal ifade
Belirli tarih için ATP ≈ mevcut kullanılabilir arz + o tarihe kadar teyitli girişler − o tarihe kadar taahhüt edilmiş talepler − şirketin korumayı seçtiği tamponlar.
| 30 Eylül'e kadar | Miktar | ATP etkisi |
|---|---|---|
| Bugünkü operasyonel kullanılabilir stok | 40 | +40 |
| Teyitli satınalma girişi | 50 | +50 |
| Teyitli üretim girişi | 30 | +30 |
| Mevcut satış taahhütleri | −35 | −35 |
| Üretim/servis için tarihli talepler | −20 | −20 |
| Korunan ek tampon | −5 | −5 |
| Kavramsal kalan söz verilebilir miktar | 60 | Yeni sipariş için aday ATP |
30 Eylül'e kadar
Bugünkü operasyonel kullanılabilir stok
Miktar
40
ATP etkisi
+40
30 Eylül'e kadar
Teyitli satınalma girişi
Miktar
50
ATP etkisi
+50
30 Eylül'e kadar
Teyitli üretim girişi
Miktar
30
ATP etkisi
+30
30 Eylül'e kadar
Mevcut satış taahhütleri
Miktar
−35
ATP etkisi
−35
30 Eylül'e kadar
Üretim/servis için tarihli talepler
Miktar
−20
ATP etkisi
−20
30 Eylül'e kadar
Korunan ek tampon
Miktar
−5
ATP etkisi
−5
30 Eylül'e kadar
Kavramsal kalan söz verilebilir miktar
Miktar
60
ATP etkisi
Yeni sipariş için aday ATP
Gerçek ATP hesabında arzın teyit seviyesi, tarih bucket'ları, master schedule, sipariş önceliği, güvenlik stoğu ve transfer/üretim lead time kuralları kurumun planlama modeline göre değişir. Tek bir evrensel formül varsaymak yerine hesap politikasını açıkça tanımlamak gerekir.
ATP, projected available balance ve CTP aynı şey değildir
| Kavram | Odak | Sorduğu soru |
|---|---|---|
| Projected available balance | Zaman içinde beklenen stok bakiyesi | Bu tarihte projeksiyona göre stok kaç olacak? |
| ATP | Henüz müşterilere/taleplere taahhüt edilmemiş arz | Bu tarihe ne kadar yeni söz verebilirim? |
| CTP | Malzeme + üretim/tedarik kapasitesi | Mevcut stok yetmiyorsa gerçekten hangi tarihte üretebilirim? |
| Rezervasyon | Talep ile stok/arz bağlantısı | Bu talebin stoğu/arzı ayrılmış mı? |
Kavram
Projected available balance
Odak
Zaman içinde beklenen stok bakiyesi
Sorduğu soru
Bu tarihte projeksiyona göre stok kaç olacak?
Kavram
ATP
Odak
Henüz müşterilere/taleplere taahhüt edilmemiş arz
Sorduğu soru
Bu tarihe ne kadar yeni söz verebilirim?
Kavram
CTP
Odak
Malzeme + üretim/tedarik kapasitesi
Sorduğu soru
Mevcut stok yetmiyorsa gerçekten hangi tarihte üretebilirim?
Kavram
Rezervasyon
Odak
Talep ile stok/arz bağlantısı
Sorduğu soru
Bu talebin stoğu/arzı ayrılmış mı?
Önemli
ATP pozitif olsa bile gerekli üretim kapasitesi veya kritik komponent yoksa gerçek teslim kabiliyeti farklı olabilir. Bu noktada CTP mantığı devreye girer.
Stok yetmiyorsa kim önce alacak? Allocation ve öncelik kuralları
Kıt stok ortamında ERP'nin yalnız ilk gelen siparişe ilk stok vermesi her işletmede doğru değildir. Öncelik kuralları ticari ve operasyonel yönetişim kararıdır.
| Öncelik ölçütü | Örnek |
|---|---|
| Termin | En yakın sevk tarihi önce |
| Müşteri sınıfı | Stratejik / sözleşmeli müşteri önceliği |
| Sipariş tipi | Servis-yedek parça, proje, ihracat, normal satış |
| Proje kritiklik | Kritik yol üzerindeki iş emri önce |
| Yaş / backlog | En eski açık talep önce |
| Marj / ticari öncelik | Kurumsal politika izin veriyorsa ticari öncelik |
| Tam sevk kabiliyeti | Bir siparişi tamamen kapatacak miktara öncelik |
| Adil dağıtım | Kıt stoğu müşterilere oranlı paylaştırma |
Öncelik ölçütü
Termin
Örnek
En yakın sevk tarihi önce
Öncelik ölçütü
Müşteri sınıfı
Örnek
Stratejik / sözleşmeli müşteri önceliği
Öncelik ölçütü
Sipariş tipi
Örnek
Servis-yedek parça, proje, ihracat, normal satış
Öncelik ölçütü
Proje kritiklik
Örnek
Kritik yol üzerindeki iş emri önce
Öncelik ölçütü
Yaş / backlog
Örnek
En eski açık talep önce
Öncelik ölçütü
Marj / ticari öncelik
Örnek
Kurumsal politika izin veriyorsa ticari öncelik
Öncelik ölçütü
Tam sevk kabiliyeti
Örnek
Bir siparişi tamamen kapatacak miktara öncelik
Öncelik ölçütü
Adil dağıtım
Örnek
Kıt stoğu müşterilere oranlı paylaştırma
Yönetişim
ERP öncelik kuralını uygulayabilir; fakat 'hangi müşteri veya proje önce gelir?' kararını sistem icat etmemelidir. Kural yönetim tarafından tanımlanmalı, override yetkisi ve gerekçesi audit edilmelidir.
Kısmi karşılama, backorder ve yeniden tahsis
- Sipariş 100 adet, stok 60 ise 60 rezerve edilip 40 backorder mı kalacak?
- Yoksa tam miktar karşılanana kadar hiç rezervasyon yapılmayacak mı?
- Kısmi sevke müşteri izin veriyor mu?
- Yeni kritik sipariş geldiğinde eski rezervasyon bozulabilir mi?
- Rezervasyon bozulursa etkilenen kullanıcı/müşteri otomatik bilgilendiriliyor mu?
- Teyitli giriş geciktiğinde ATP ve rezervasyonlar yeniden hesaplanıyor mu?
- Alternatif malzeme veya ikame ürün kullanılırsa rezervasyon otomatik taşınıyor mu?
- Miktar arttırılan siparişin yalnız ek kısmı mı tekrar kullanılabilirlik kontrolüne giriyor?
Rezervasyon, toplama emri ve fiziksel stok hareketi farklı şeylerdir
Rezervasyon muhasebe veya stok hareketi değildir. Toplama emri fiziksel hazırlık talimatıdır; stok çıkışı ise miktarı gerçekten değiştiren harekettir. Bu üç adımın birbirine karıştırılması stokların sistemde 'var ama bulunamıyor' görünmesine yol açabilir.
Rezervasyondan sevke
- 1
Allocation
Talebe miktar hakkı ayrılır.
- 2
Reservation
Depo/lot/seri gibi arzla bağ güçlenir.
- 3
Picking
Depocu fiziksel malzemeyi toplar.
- 4
Staging
Malzeme sevk/üretim alanında bekler.
- 5
Goods issue / sarf
Fiziksel ve sistemsel stok düşer.
Rezervasyon MRP’yi nasıl etkilemeli?
MRP'nin amacı gelecekteki arz-talep dengesini kurmaktır. Rezervasyon ise mevcut veya planlı arzın hangi talebe ait olduğunu belirler. İyi tasarım bu ikisini birbiriyle konuşturur ama aynı ihtiyacı iki kez saymaz.
| Durum | Planlama etkisi |
|---|---|
| Satış siparişi + aynı sipariş rezervasyonu | Talep satış siparişidir; rezervasyon ayrıca ikinci talep yaratmamalıdır. |
| İş emri bileşen ihtiyacı + rezervasyon | Talep BOM/iş emridir; rezervasyon stok eşlemesidir. |
| Proje tahsisli stok | Diğer talepler için kullanılabilir arzdan çıkarılabilir. |
| Kalite/bloke stok | Politikaya göre nettable/available arz dışında tutulur. |
| Teyitli transfer girişi | Hedef tesiste tarihli gelecekteki arz olarak dikkate alınabilir. |
| Soft allocation | Planlama arz hakkını görmeli fakat fiziksel lot seçimini zorunlu kılmamalıdır. |
Durum
Satış siparişi + aynı sipariş rezervasyonu
Planlama etkisi
Talep satış siparişidir; rezervasyon ayrıca ikinci talep yaratmamalıdır.
Durum
İş emri bileşen ihtiyacı + rezervasyon
Planlama etkisi
Talep BOM/iş emridir; rezervasyon stok eşlemesidir.
Durum
Proje tahsisli stok
Planlama etkisi
Diğer talepler için kullanılabilir arzdan çıkarılabilir.
Durum
Kalite/bloke stok
Planlama etkisi
Politikaya göre nettable/available arz dışında tutulur.
Durum
Teyitli transfer girişi
Planlama etkisi
Hedef tesiste tarihli gelecekteki arz olarak dikkate alınabilir.
Durum
Soft allocation
Planlama etkisi
Planlama arz hakkını görmeli fakat fiziksel lot seçimini zorunlu kılmamalıdır.
ERP’de rezervasyon veri modeli nasıl düşünülmeli?
| Alan grubu | Örnek bilgiler |
|---|---|
| Talep kaynağı | Satış siparişi, iş emri, proje, servis emri, transfer |
| Talep anahtarı | Belge no, kalem, operasyon, proje/WBS |
| Malzeme | Stok kodu, varyant, birim |
| Miktar | Talep, rezerve, karşılanan, açık miktar |
| Arz seviyesi | Tesis, depo, lokasyon/bin, HU/palet |
| Kimlik | Lot/parti, seri numarası |
| Durum | Soft, hard, picked, partially fulfilled, released, expired |
| Tarih | İhtiyaç tarihi, rezervasyon tarihi, geçerlilik/son çözme tarihi |
| Öncelik | Sınıf, skor veya iş kuralı |
| Sahiplik | Proje, müşteri, kanal, şirket |
| Audit | Kim oluşturdu, değiştirdi, override nedeni |
Alan grubu
Talep kaynağı
Örnek bilgiler
Satış siparişi, iş emri, proje, servis emri, transfer
Alan grubu
Talep anahtarı
Örnek bilgiler
Belge no, kalem, operasyon, proje/WBS
Alan grubu
Malzeme
Örnek bilgiler
Stok kodu, varyant, birim
Alan grubu
Miktar
Örnek bilgiler
Talep, rezerve, karşılanan, açık miktar
Alan grubu
Arz seviyesi
Örnek bilgiler
Tesis, depo, lokasyon/bin, HU/palet
Alan grubu
Kimlik
Örnek bilgiler
Lot/parti, seri numarası
Alan grubu
Durum
Örnek bilgiler
Soft, hard, picked, partially fulfilled, released, expired
Alan grubu
Tarih
Örnek bilgiler
İhtiyaç tarihi, rezervasyon tarihi, geçerlilik/son çözme tarihi
Alan grubu
Öncelik
Örnek bilgiler
Sınıf, skor veya iş kuralı
Alan grubu
Sahiplik
Örnek bilgiler
Proje, müşteri, kanal, şirket
Alan grubu
Audit
Örnek bilgiler
Kim oluşturdu, değiştirdi, override nedeni
Tasarıma dikkat
Rezervasyonu yalnız stok kartındaki tek bir 'reserved quantity' alanına indirgemek, hangi talep için neyin ayrıldığını ve ne zaman serbest bırakılacağını açıklayamaz. İlişkisel kayıt yapısı gerekir.
Rezervasyon yaşlandırma ve otomatik çözme
Rezervasyonların en büyük sorunlarından biri unutulmalarıdır. İptal edilmiş teklif, ertelenmiş proje veya aylar sonraki sipariş bugünkü stoğu görünmez biçimde kilitleyebilir. Bu nedenle rezervasyonların da yaşlandırılması gerekir.
- Rezervasyonun son geçerlilik veya yeniden değerlendirme tarihi var mı?
- Termin ötelenince rezervasyon otomatik olarak aynı şekilde mi kalıyor?
- Belirli süredir hareket görmeyen rezervasyonlar raporlanıyor mu?
- İptal edilen talepte rezervasyon transaction ile birlikte çözülüyor mu?
- Hard reservation → soft allocation'a geri çekme kuralı var mı?
- Yönetici override ile çözülen rezervasyonlarda gerekçe kaydı tutuluyor mu?
- Toplanmış ama sevk edilmeyen malzeme ayrı aging raporunda görülüyor mu?
Yönetim için hangi KPI’lar izlenmeli?
| KPI | Ne gösterir? |
|---|---|
| Toplam stok / kullanılabilir stok oranı | Stoğun ne kadarının gerçekten talebe açık olduğunu |
| Rezerve stok oranı | Talebe bağlanmış stok yoğunluğunu |
| Aging rezervasyon | Uzun süredir stoğu kilitleyen kayıtları |
| Reservation fill rate | Talep edilen rezervasyonların ne kadarının karşılandığını |
| ATP doğruluğu | Verilen termin/miktarın sonradan ne kadar korunduğunu |
| Reservation break / override | Planın ne sıklıkla manuel bozulduğunu |
| Backorder miktarı | Karşılanamayan taahhüdü |
| Stok var ama sevk edilemiyor oranı | Kalite, tahsis veya veri kısıtlarından doğan görünürlük problemini |
| Pick sonrası bekleme | Toplanmış stoğun ne kadar süre fiziksel olarak kilit kaldığını |
KPI
Toplam stok / kullanılabilir stok oranı
Ne gösterir?
Stoğun ne kadarının gerçekten talebe açık olduğunu
KPI
Rezerve stok oranı
Ne gösterir?
Talebe bağlanmış stok yoğunluğunu
KPI
Aging rezervasyon
Ne gösterir?
Uzun süredir stoğu kilitleyen kayıtları
KPI
Reservation fill rate
Ne gösterir?
Talep edilen rezervasyonların ne kadarının karşılandığını
KPI
ATP doğruluğu
Ne gösterir?
Verilen termin/miktarın sonradan ne kadar korunduğunu
KPI
Reservation break / override
Ne gösterir?
Planın ne sıklıkla manuel bozulduğunu
KPI
Backorder miktarı
Ne gösterir?
Karşılanamayan taahhüdü
KPI
Stok var ama sevk edilemiyor oranı
Ne gösterir?
Kalite, tahsis veya veri kısıtlarından doğan görünürlük problemini
KPI
Pick sonrası bekleme
Ne gösterir?
Toplanmış stoğun ne kadar süre fiziksel olarak kilit kaldığını
ERP stok rezervasyonu tasarımı için kontrol listesi
- Fiziksel, serbest, kullanılabilir, rezerve ve ATP miktarlarının tanımı yazılı mı?
- Rezervasyon ile tahsis kavramları kurum içinde net mi?
- Hangi talepler rezervasyon yaratıyor: satış, üretim, proje, servis, transfer?
- Soft ve hard reservation kullanım noktaları belli mi?
- Rezervasyon hangi olayda oluşuyor ve hangi olayda çözülüyor?
- Depo/lot/seri seviyesine ne zaman inileceği tanımlı mı?
- Kalite, bloke ve fason stok kullanılabilirlik hesabında doğru davranıyor mu?
- Proje ve müşteri özel stok başka taleplere kapalı mı?
- Güvenlik stoğunun rezervasyona açılma politikası net mi?
- Kısmi karşılama ve backorder kuralı müşteri/sipariş tipine göre tanımlı mı?
- MRP aynı talebi rezervasyon nedeniyle ikinci kez sayıyor mu?
- ATP tarihli giriş ve çıkışları doğru görüyor mu?
- Öncelik ve yeniden tahsis kuralları yönetimce belirlenmiş mi?
- Rezervasyon yaşlandırma ve otomatik çözme mekanizması var mı?
- Toplama ile rezervasyon ve gerçek stok çıkışı birbirinden ayrılmış mı?
- Override işlemleri yetkili ve audit edilebilir mi?
- Lot/seri kısıtları kullanılabilirlik hesabına dahil mi?
- Kullanıcı aynı ekranda neden 'stok var ama kullanılamıyor' sorusunun cevabını görebiliyor mu?
Son ilke
İyi rezervasyon sistemi stoğu mümkün olduğunca erken kilitleyen sistem değildir. Doğru talebe, doğru zamanda, gerekli hassasiyet seviyesinde stok hakkı veren ve koşullar değiştiğinde bu hakkı kontrollü biçimde yeniden dağıtabilen sistemdir.
Stok rezervasyonu, tahsis ve ATP hakkında sık sorulan sorular
- Stok rezervasyonu nedir?
- Belirli bir satış, üretim, proje, servis veya başka bir talep için mevcut ya da planlı stok miktarının ayrılması ve talep ile ilişkilendirilmesidir.
- Rezervasyon ile tahsis aynı şey midir?
- Kuruluşlar terimleri farklı kullanabilir. Faydalı iş ayrımı, tahsisi stok hakkının kime ait olduğu; rezervasyonu ise bu hakkın belirli talep ve gerektiğinde fiziksel stokla bağlanması olarak ele almaktır.
- ATP ile kullanılabilir stok aynı mıdır?
- Hayır. Kullanılabilir stok çoğunlukla şu an yeni talebe açık miktarı anlatır. ATP ise belirli tarihte mevcut ve beklenen arz ile mevcut taahhütleri dikkate alarak yeni söz verilebilir miktarı değerlendirir.
- Rezervasyon stok miktarını düşürür mü?
- Normalde fiziksel stok hareketi değildir. Stoğun bir kısmını başka taleplere kapatır. Gerçek stok düşüşü sevk, sarf veya benzeri mal hareketinde gerçekleşir.
- Lot numarası sipariş girildiğinde rezerve edilmeli mi?
- Her zaman değil. Müşteri, kalite, SKT, proje veya sertifika şartı belirli lotu zorunlu kılıyorsa erken yapılabilir; aksi halde lot seçimini toplama aşamasına bırakmak depo esnekliğini koruyabilir.
- MRP rezervasyonları talep olarak saymalı mı?
- Rezervasyon mevcut satış siparişi veya iş emri talebinin stokla eşleşmesiyse aynı ihtiyacı ikinci kez talep olarak saymak doğru değildir. Tasarımda talep kaynağı ile rezervasyon ilişkisi açık olmalıdır.
- Güvenlik stoğu ATP’ye dahil edilmeli mi?
- Bu şirket politikasına bağlıdır. Güvenlik stoğu gerçekten korunacak tampon ise yeni taahhütlere kapatılabilir; ancak acil durumlarda kimlerin bu tamponu kullanabileceği ayrıca tanımlanmalıdır.
İlgili sayfalar:
İlgili içerikler
İlgili kaynak
Kaynaklar ve checklistler
Bu konuyu somut bir checklist, karar notu veya indirilebilir materyalle derinleştirmek için kaynaklar yüzeyine geçin.
Devam et →Temas
Bu konu aktif bir ihtiyaçsa konuşalım
Okuduğunuz konu bugünkü proje, sponsor kararı veya hazırlık baskısıyla örtüşüyorsa doğrudan temas kurabilirsiniz.
Devam et →Çerçeve
ERP çerçevesine geri dönün
Tek bir başlıktan daha geniş ERP resmine, sponsor gündemine ve delivery hattına geçmek için ERP yüzeyi doğru noktadır.
Devam et →İlgili rehberler
İlgili yazılar burada listelenecek.